Hai cây cùng loài, cùng quy cách, trồng cùng ngày – một cây ra lộc sau ba tuần, một cây khô dần rồi chết. Khác biệt hầu hết nằm ở những việc diễn ra trước khi cây rời vườn: rễ được cắt thế nào, bầu có nguyên không, cây đã dâm ủ đủ lâu chưa. Bài viết mô tả quy trình dâm ủ cây công trình và các bước bứng, vận chuyển, trồng theo cách làm thực tế tại vườn, để chủ đầu tư và nhà thầu biết cần kiểm tra gì khi nhận cây.

Dâm ủ cây là gì và vì sao bắt buộc?
Khi bứng một cây gỗ lớn, phần lớn rễ hút – những rễ nhỏ nằm xa gốc – bị cắt bỏ. Cây còn lại bộ khung rễ lớn trong bầu nhưng gần như mất khả năng hút nước. Dâm ủ là giai đoạn nuôi cây trong bầu tại bãi của vườn, trong điều kiện được che chắn và tưới ẩm, để cây mọc lại rễ non (rễ cám) trong bầu trước khi chuyển đi trồng.
Cây đã dâm ủ đủ thời gian có rễ mới, có lộc, chịu được cú sốc vận chuyển và trồng. Cây vừa bứng đã giao ngay vẫn có thể sống, nhưng rủi ro cao hơn nhiều – đặc biệt khi trồng vào mùa khô.
Quy trình 6 bước tại vườn
Bước 1: Chọn cây và đánh dấu
Chọn cây đúng quy cách đặt hàng, thân thẳng, không sâu đục, tán cân đối. Đánh dấu hướng của cây (thường là hướng Bắc) lên thân để khi trồng có thể giữ nguyên hướng nắng cũ – phần vỏ quen bóng râm không bị nắng gắt chiếu thẳng gây cháy vỏ.
Bước 2: Cắt rễ theo từng đợt
Với cây lớn, rễ không cắt một lần. Vườn đào rãnh quanh gốc theo đường kính bầu dự kiến – thường khoảng 3,5 – 4 lần đường kính gốc – và cắt rễ ngang theo từng phần vòng tròn, cách nhau vài tuần. Cắt từng phần giúp cây vẫn còn rễ nuôi trong khi phần rễ đã cắt bắt đầu ra rễ mới. Rễ cọc và rễ đáy được cắt sau cùng.
Bước 3: Hạ tán và xử lý vết cắt
Bộ rễ đã giảm thì bộ lá cũng phải giảm để cân bằng lượng nước. Cây được tỉa bớt cành nhỏ, cành tăm, cành mọc chen; giữ lại khung cành chính để cây nhanh ra tán sau này. Các vết cắt lớn được xử lý bằng chất liền sẹo hoặc vôi để hạn chế nấm và mục.
Bước 4: Đánh bầu và đưa vào bãi dâm ủ
Khi rễ quanh bầu đã ra rễ non, cây được đánh bầu hoàn toàn: bầu bó chặt bằng bao tải, lưới hoặc dây, với cây rất lớn có thể dùng thùng gỗ. Cây được đưa về bãi dâm ủ, xếp thẳng hàng, chống cọc, bầu vùi trong đất hoặc mùn để giữ ẩm, tưới phun định kỳ và che lưới nếu nắng gắt.
Bước 5: Theo dõi và kiểm tra đủ điều kiện xuất vườn
Thời gian dâm ủ phụ thuộc cỡ cây, loài và mùa. Mốc tham khảo theo kinh nghiệm thực tế:
| Đường kính gốc | Thời gian dâm ủ tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|
| Dưới 10cm | 1 – 2 tháng | Cây nhỏ, phục hồi nhanh |
| 10 – 20cm | 3 – 4 tháng | Quy cách phổ biến cho vỉa hè, khuôn viên |
| 20 – 30cm | 4 – 6 tháng | Cần theo dõi rễ kỹ hơn |
| Trên 30cm | 6 tháng trở lên | Cây lớn, nên chọn và dâm ủ trước theo đơn đặt |
Dấu hiệu cây đã sẵn sàng: rễ cám trắng mọc xuyên ra mép bầu, cây ra lộc non ổn định ít nhất một – hai đợt, lá không héo vào buổi trưa. Một cây có lộc nhưng bầu chưa có rễ mới là cây “sống nhờ dự trữ”, chưa nên xuất.
Bước 6: Vận chuyển
- Cẩu cây bằng dây vải bản rộng quàng vào bầu, không móc dây cáp trực tiếp vào thân; quấn bao tải bảo vệ thân ở vị trí dây đi qua.
- Buộc túm cành, phủ bạt hoặc lưới khi chạy đường dài để tránh gió làm mất nước và gãy cành.
- Ưu tiên vận chuyển chiều tối hoặc sáng sớm, trồng ngay trong ngày. Cây nằm chờ trên công trường qua đêm, nhất là nằm ngang dưới nắng, là nguyên nhân chết rất phổ biến.

Trồng cây tại công trình
- Hố trồng: rộng hơn bầu khoảng 30–40cm mỗi phía, sâu hơn bầu 20–30cm. Nền công trình thường là đất xà bần, đất nén – nên thay đất trồng và lót lớp thoát nước dưới đáy nếu đất sét.
- Cao độ: mặt bầu ngang bằng hoặc cao hơn mặt đất xung quanh 5–10cm. Lấp đất ngập cổ rễ là lỗi làm cây suy chậm, thối vỏ gốc sau vài tháng.
- Vật liệu bó bầu: sau khi đặt cây đúng vị trí, cắt bỏ dây buộc và lưới nhựa; bao tải dễ phân hủy có thể để lại phần đáy.
- Lấp và nén đất: lấp từng lớp, nén nhẹ để không còn hốc khí quanh bầu, chừa vành bồn giữ nước.
- Tưới đẫm ngay sau khi trồng để đất lắng chặt vào bầu.
- Chống cây 3–4 chân chắc chắn; cây lớn ở nơi gió mạnh có thể cần neo dây. Cây bị lay gốc sẽ làm đứt lớp rễ non vừa mọc.
Chăm sóc 3 tháng đầu – giai đoạn quyết định
Tháng đầu tưới gần như mỗi ngày (giảm khi trời mưa), sau đó giãn dần 2–3 lần/tuần. Có thể tưới bổ sung chế phẩm kích rễ theo hướng dẫn. Không bón phân hóa học liều cao khi cây chưa ra rễ. Kiểm tra cọc chống sau mỗi trận gió lớn. Khi cây ra lộc đều và lá giữ xanh qua những ngày nắng gắt, có thể xem như cây đã bén rễ.
Quy trình chi tiết cho từng loại cây có thể xem thêm tại các bài: bứng và dâm ủ cây kèn hồng, bứng và dâm ủ cây lát hoa và bứng và dâm ủ cây bằng lăng tím.
Các kiểu chống 3 chân, 4 chân, neo dây và thời điểm tháo cọc được hướng dẫn chi tiết trong bài cách chống cây sau khi trồng.
Chi tiết bốc xếp, vận chuyển và nhận cây tại công trình có trong bài vận chuyển cây công trình.
Những câu nên hỏi nhà cung cấp trước khi đặt cây
- Cây đã dâm ủ chưa, bao nhiêu tháng? Có thể xem cây tại bãi trước khi xuất không?
- Bầu đường kính bao nhiêu, bó bằng vật liệu gì?
- Ai chịu trách nhiệm cẩu, vận chuyển và trồng? Cây chết trong thời gian nào thì được thay?
- Nếu tiến độ dự án rơi vào mùa khô, vườn có phương án gì (dâm ủ lâu hơn, che nắng, tưới bổ sung)?
Quy cách cây ghi trong báo giá cần đọc kèm thông tin dâm ủ – xem thêm cách đọc quy cách cây công trình. Các loài cây đang có sẵn tại vườn nằm trong mục cây công trình; nếu cần trọn gói từ cung cấp đến trồng, xem dịch vụ thi công sân vườn hoặc gửi yêu cầu qua trang liên hệ.

